Werkstukkenwijzer

Ben je bezig met een werkstuk over de geschiedenis van Roosendaal of moet je binnenkort een spreekbeurt houden over een Roosendaals onderwerp? Dan is het gemeentearchief een goede plek om te beginnen. Maar hoe werkt dat, zo'n archief, en waar vind je de informatie die je nodig hebt? Wij helpen je een handje! Op deze pagina's vind je meer informatie over wat er zoal in Nederland en Roosendaal gebeurde door de tijd heen. De gebeurtenissen zijn verdeeld in tien tijdvakken, beginnend bij de prehistorie en eindigend bij het heden. Ook vind je per tijdvak verschillende bronnen zoals foto's, kaarten, brieven, krantenartikelen en documenten, zodat je je eigen invulling aan je werkstuk of spreekbeurt kunt geven.

Tijd van jagers en boeren (tot 3000 voor Christus)
In deze tijd ziet Nederland er heel anders uit dan nu. Texel zit bijvoorbeeld nog aan Noord-Holland vast en veel land is nat en moerassig. Groepen mensen trekken naar Nederland om er te jagen. Zo rond 5000 voor Christus gaan de eerste boeren wonen in het gebied dat nu Limburg heet. De tijd van jagers en boeren eindigt in Nederland als de Romeinen ons land binnenvallen.

Roosendaal: over deze tijd is niets bekend. Er zijn maar heel weinig archeologische vondsten in West-Brabant gedaan, er is ook niet naar gezocht. In Etten is een stenen werktuig uit de Oude Steentijd gevonden en in Sprundel zijn voorwerpen van vuursteen uit de Midden-Steentijd gevonden.

Tijd van de Romeinen en Grieken (3000 voor Christus tot 500 na Christus)
Een groot deel van Nederland hoort in deze tijd bij het Romeinse Rijk, dat steeds groter en groter wordt. Rond 50 voor Christus bereiken de Romeinen de Oude Rijn. Dit wordt de grens tussen het Romeinse rijk en de gebieden die in handen zijn van de ‘barbaren’. De Romeinen noemen iedereen die geen Romein is een barbaar. De Romeinen bouwen grote boerderijen en legerkampen en steden, waar later Nijmegen, Maastricht en Utrecht uit zijn voortgekomen.
Rond het jaar 400 moeten de Romeinen zich terugtrekken uit Nederland, omdat hun vijanden te sterk worden. Hoe de situatie dan is in Nederland, is onduidelijk.  Verschillende stammen trekken door Nederland en verlaten het land weer.

Roosendaal: In 1883 vindt men in Roosendaal een gouden munt met de afbeelding van keizer Augustus. In Heerle zijn een paar Romeinse munten opgegraven en in Bergen op Zoom is een Romeinse kruik gevonden.

Tijd van monniken en ridders (500 tot 1000)
In deze tijd schrijven de christelijke monniken de belangrijke dingen op. De mensen in de lage landen (die we nu Nederland en België noemen) worden door de monniken en ridders bekeerd tot het christelijke geloof. Bekende monniken uit die tijd zijn Bonifatius en Willibrord.
Karel de Grote is de baas (van 742 tot 814) van een groot rijk waar de lage landen ook bij horen. Hij zorgt voor orde en structuur, maar als hij doodgaat, wordt zijn rijk verdeeld in allemaal kleine landjes waar graven en hertogen de baas zijn. Zij hebben allerlei mensen in dienst. Er ontstaan grote verschillen tussen de mensen die veel en de mensen die weinig geld hebben.

Tijd van steden en staten (1000 tot 1500)
De rijkste en machtigste gebieden liggen rond 1000 na Christus in de zuidelijke Lage Landen (het gebied dat nu Vlaanderen en Brabant heet). Gent, Brussel en Antwerpen worden steeds groter. Er is welvaart door de handel met Engeland en Italië. In de Lage Landen begint men het water de baas te worden. Met dijken en dammen worden gebieden droog gehouden. Rond 1200 worden de steden in het noorden van de Lage Landen (Deventer, Zwolle, Kampen) steeds groter door een internationaal verbond tussen verschillende handelssteden. Rond 1300 worden ook steden als Dordrecht, Delft, Leiden en Haarlem steeds belangrijker. Pas in de loop van de vijftiende eeuw komt Amsterdam op; later wordt dit de grootste stad van ons land.

Roosendaal: In oude documenten kun je lezen dat Nispen al eerder bestaat dan Roosendaal. In Nispen staat (sinds 1157 en waarschijnlijk nog eerder) een kerk waar mensen uit Kalmthout, Essen, Roosendaal en Zegge naartoe komen. In 1266 vragen de gelovigen uit Langdonk, Hulsdonk en Kalsdonk om een eigen kerk. Het was niet alleen ver lopen naar Nispen, de wegen waren ook slecht en erg onveilig. Het wemelde van de wolven en er lagen struikrovers op de loer. Ze krijgen toestemming voor het bouwen van een kapel en deze is op 4 november 1268 klaar. Hij staat op de plek waar nu de Sint Janskerk is, midden op de Markt in Roosendaal.

Bronnen:

De akte uit 1268 waarin Roosendaal voor het eerst genoemd wordt.

 

 

 

Kaart van West-Brabant in 1476.

 

 

 

 

 

 

De patroonheilige van Wouw (St. Lambertus) met het wapen van Wouw linksboven, 1480.

 

 

 

 

 

 

 

Engelbrecht II van Nassau, (1451-1504), van 1501-1504 heer van Roosendaal. Hij draagt het keten van het Gulden Vlies om zijn nek. (Foto: A.J.M. Mol, Roosendaal)

 

 

 

 

 

 

 
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 - 1600)
Het enorme rijk van Karel V wordt in tweeën gesplitst. Zijn zoon Filips II wordt koning van Spanje. Ook over de Nederlanden wordt hij de baas. In de Nederlanden willen de mensen niet meer naar de katholieke kerk gaan. Ze worden protestant. Filips II laat deze ‘ketters’  streng vervolgen en zet ze op de brandstapel. Willem van Oranje komt in opstand tegen de koning en de Tachtigjarige Oorlog begint.

In Roosendaal: Voor de oorlog gaat het goed met Roosendaal. In 1526 worden er in Roosendaal en Nispen 970 huizen geteld, de meeste mensen wonen in Roosendaal. Tussen 1570 en 1580 kent Roosendaal een bloeiperiode. Er wordt vooral boekweit en rogge verbouwd. Maar de mensen verdienen het meest met turf, waarmee men de huizen verwarmt. Rond Roosendaal liggen grote veengebieden waar turf gestoken wordt. Speciale platbodemschuiten varen af en aan met de turf. Ze varen van de veengebieden naar Roosendaal en Steenbergen. Daar wordt de turf op grote schepen geladen en naar Holland, Zeeland, Vlaanderen en Antwerpen gebracht. Roosendaal heeft in die tijd zelf een zeehaven!
Als de Tachtigjarige Oorlog uitbreekt, is dit in Roosendaal goed te merken. Het West-Brabantse platteland is bijna helemaal verlaten. Roosendaal heeft geen muren, wallen of forten om zich te beschermen tegen rovers, plunderaars en soldaten. Een paar keer breekt er een grote brand uit. Op 31 mei 1576 gaan de kerk, het raadhuis, meer dan honderd huizen die rondom de Markt zijn gebouwd en de schepen in de haven in vlammen op. In 1576 en 1583 plunderen soldaten alles. De kerk brandde opnieuw af in 1590 en 1600. Veel mannen trekken naar het kasteel van Wouw om dat te verdedigen.

Bronnen:

Kaart van het hertogdom Brabant uit 1540 door Jacob van Deventer.

 

 

 

 

 

 

 

Het kasteel van Wouw wordt belegerd in mei 1583. (Foto: archief Bergen op Zoom)

 

 

 

 

 

 

 

 

Roosendaal rond 1550, getekend op een kaart. (Foto: archief bergen op Zoom)

 

 

 

 

 

 

Kaart van West-Brabant met het dorp Roosendaal in brand, 1580.

 

 

 

 

 

 

 

Tijd van regenten en vorsten (1600 - 1700)
Deze eeuw wordt 'de Gouden Eeuw' genoemd, omdat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden heel rijk en machtig is. De Tachtigjarige Oorlog (de Opstand) duurt intussen maar voort. Nu eens veroveren de Spanjaarden een stad, dan weer de Republiek. Uiteindelijk sluiten Spanje en de Republiek in 1648 de Vrede van Münster. Spanje vindt het goed dat de republiek der Zeven Verenigde Nederlanden niet meer bij Spanje hoort. De nieuwe bestuurders van de republiek vinden het goed dat er meerdere godsdiensten zijn, zolang maar niemand merkt dat je een ander geloof hebt. Nederland wordt gezien als een tolerant land, als een land waar alles mag. Ook boeken die in andere landen verboden zijn, worden gedrukt in Nederland.

In Roosendaal: Tijdens de oorlog nemen de rondtrekkende soldaten ook besmettelijke ziekten mee. Misschien in 1603, maar zeker in 1622 en 1625 breekt er de pest uit in Roosendaal. Een kwart van de inwoners gaat dood. Daardoor gaat het slechter met de landbouw, de turfwinning en de scheepsvaart. Het duurt lang voordat het weer goed gaat met Roosendaal. Alleen de weekmarkt en paarden- en veemarkten brengen leven in de brouwerij.
In Roosendaal zijn de meeste mensen katholiek. In 1648 neemt een kleine groep hervormden de Sint Janskerk in beslag. De katholieken moeten nu te voet naar de kerk in Steenpaal (een dorpje vlakbij Essen in België). Na 1672 gaan de katholieken naar een schuurkerk, op de plaats waar nu schouwburg De Kring staat.

Bronnen:

Het Spaanse leger is bij Roosendaal aangekomen, 1625. (Collectie: Universiteit van Tilburg)

 

 

 

 

 

 

De zilveren kraag van het schuttersgilde Sint Sebastiaan uit 1611. Een schuttersgilde beschermde de stad. (Foto: E. Hillemans, Roosendaal)

 

 

 

 

 

 

 

Gravure van dominee J. Spiljardus van Roosendaal uit 1615. (Collectie: Universiteit van Tilburg)

 

 

 

 

 

 

 

 

Roosendaal rond 1660. Te zien zijn het Vrouwenhof (links vooraan), een molen, het raadhuis en de kerk. (Maker: Abraham Dirkszoon Santvoort)

 

 

Van het kasteel in Wouw is alleen een ruïne over. Deze tekening komt uit 1671.

 

 

 

 

 

 

Het gehucht Gageldonk bij Roosendaal.

 

 

 

 

 

Het zegel van de schepenen (wethouders) van Roosendaal uit 1700.

 

 

 

 

 

Tijd van pruiken en revoluties (1700-1800)
In de achttiende eeuw verandert er weinig. De rijken hebben macht, de armen hebben niets te zeggen. De rijken dragen dure pruiken, die besprenkeld zijn met parfum. Daarom wordt deze tijd de pruikentijd genoemd. De Franse Revolutie met de leus ‘Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap’ brengt in 1789 een ommekeer. Het volk grijpt de macht, de Bastille wordt bestormd en de Franse koning Lodewijk XVI en koningin Marie Antoinette worden onthoofd. In 1799 herstelt Napoleon de orde en rust. Met zijn legers verovert hij grote delen van Europa.

Roosendaal: Door de komst van de Fransen in 1795 krijgen de Roosendalers hoop en gaat het iets beter met ze. De manier van besturen wordt anders. In 1795 worden er verkiezingen gehouden in Wouw en Roosendaal. De Roosendaalse Vliet wordt in 1792 verbeterd. Er worden nieuwe verharde wegen aangelegd richting Breda en Bergen op Zoom. Maar nog steeds leven de meeste mensen van de landbouw.

Bronnen:

Roosendaal in 1735. (Collectie: Universiteit van Tilburg)

 

 

 

 

 

 

 

 
Kaart van Baronie Breda en het markgraafschap Bergen op Zoom uit 1739. (door J. Kuiper)

 

 

 

 

 

 

 

De Markt met in het midden de Sint Janskerk en het raadhuis in 1765. (Foto: J. Bruglemans, Roosendaal)

 

 

 

 

 

 

 

 
Tekening van het uithangbord van een vroedvrouw: 'Vang mij ik zal zoet zijn'.

 

 

 

 

 

 

 

 

  

Tijd van burgers en stoommachines (1800 – 1900)
In heel Nederland komt men voor de armen op. De uitbuiting van arbeiders wordt bestreden. In 1874 komt er een verbod op kinderarbeid en in 1900 gaat de leerplicht in. Industrie wordt belangrijker dan de landbouw. De welvaart neemt toe. Het landschap verandert, de steden worden groter.
In1839 rijdt de eerste stoomtrein tussen Haarlem in Amsterdam. De trein rijdt met een snelheid van 38 kilometer per uur, vergeleken met de koets of de fiets is dat erg hard. Mensen waren er zelfs een beetje bang voor.

Roosendaal: Tijdens het Koninkrijk Holland (1806-1810) wordt het dorp Roosendaal door koning Lodewijk Napoleon tot stad verheven. Roosendaal is dan bijna zesduizend hectare groot en telt 4.760 inwoners. In 1810 worden Roosendaal en Nispen, Wouw en Moerstraten met het Koninkrijk Holland bij het Frankrijk van keizer Napoleon ingelijfd. In 1813 wordt Napoleon verslagen en ontstaat het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Niet lang daarna verliest Roosendaal dan zijn stadsrechten.
Het gaat weer goed met Roosendaal. In 1816 heeft Roosendaal een bierazijnbrouwerij, twee bierbrouwerijen, een hoedenfabriek, zeven leerlooierijen (daar maken ze leer), twee messenmakerijen, een olieslagerij (daar maken ze lijnolie van lijnzaad), twee windkorenmolens en een waterkorenmolen. In 1854 rijdt de eerste trein in Roosendaal over de spoorlijn van Antwerpen naar Roosendaal.
In de negentiende eeuw is Petrus van Gilse een belangrijk man in Roosendaal. Hij komt uit een rijke familie en bezit naast een bierbrouwerij en een wijnhandel ook een groot stuk bouwgrond, waar hij later een suikerfabriek, een gasfabriek en een kerk op bouwt. Ook laat hij ook een heleboel huizen bouwen: de Van Gilsestraat. In 1882 koopt Van Gilse de kandijfabriek. Dat is het begin van de tweede industriële revolutie voor Roosendaal.

Bronnen:

Bierbrouwerij Van Gilse op het hoekje van de Raadhuisstraat en de Kuiperstraat rond 1920.

 

 

 

 

Burgemeester Johannes Petrus van Gilse.

 

 

 

 

 

 

De Varkensmarkt (nu Bloemenmarkt), gezien naar de Markt rond 1812.

 

 

 

 

De Markt met het raadhuis en de Sint Janskerk in de negentiende eeuw. (Foto: Chr. Brouwers)

 

 

 

 

 

 

 

Het stationscomplex aan de Stationsstraat rond 1855.

 

 

 

 

 

De dienstregeling van de staatsspoorwegen Antwerpen-Rotterdam.

Het personeel van suikerfabriek De Ram & cie.

 

 

 

 

 

 

 

 

Mannen sjouwen met manden tijdens de campagne van de suikerfabriek, rond 1890.

 

 

 

 

 

 

 

De wekelijkse markt op de Markt.

 

 

 

 

 

Een van de laatste turfstekerijen in het Laag, een moerassig gebied tussen Bergen op Zoom, Steenbergen, Halsteren en Moerstraten, 1897.

 

 

 

 

Tijd van de wereldoorlogen (1900-1950)
In deze periode breken twee wereldoorlogen uit, met grote gevolgen voor Europa en de rest van de wereld.
Op 4 augustus 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit. Nederland blijft neutraal en ontvangt tienduizenden Belgische vluchtelingen. Terwijl België en Frankrijk zuchten onder het oorlogsgeweld, wordt in Nederland het algemeen kiesrecht ingevoerd. Vanaf 1918 mogen mannen stemmen. Vrouwen hebben alleen nog maar passief kiesrecht, een jaar later mogen ze ook zelf gaan stemmen. De nieuwe democratie stelt veel mensen teleur. Het gaat slecht met de economie en in 1929 ontstaat er een grote crisis. Bedrijven gaan failliet, veel mensen raken hun baan kwijt en het geld is niets meer waard.
In 1933 komt Adolf Hitler aan de macht. In 1940 breekt in de landen om ons heen de oorlog uit. Nederland probeert weer om neutraal te blijven, maar dit mislukt als de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland binnenvallen. Koningin Wilhelmina en de regering vluchten naar Engeland. Meer dan honderdduizend joodse Nederlanders worden naar kampen gebracht en vermoord. Terwijl in oktober 1944 al heel wat steden in het zuiden van Nederland zijn bevrijd, volgt voor de rest van Nederland de Hongerwinter. Deze maakt vooral in het westen veel slachtoffers. Op 5 mei 1945 wordt ons land bevrijd.
In 1948 geeft koningin Wilhelmina na vijftig jaar regeren de troon op, haar dochter Juliana volgt haar op.

Roosendaal: Veel Belgische vluchtelingen vluchten tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Roosendaal. Mensen worden ondergebracht in de oude suikerfabriek Java, bij kloosters en scholen, maar ook gewone mensen nemen vluchtelingen in huis op. Families worden uit elkaar gerukt. Om elkaar terug te vinden, schrijven vluchtelingen hun naam en verblijfplaats op muren.
Op 11 mei 1940 wordt het centrum van Roosendaal gebombardeerd en ondanks de hulp van de Franse legers trekken de Duitse troepen om 14 mei Roosendaal binnen. Ze blijven er ruim 4 jaar. Roosendaal, Nispen en Wouw krijgen een NSB-burgemeester. Op 31 mei 1944 worden het station en zuivelfabriek Het Anker getroffen door een zwaar bombardement. Gelukkig duurt het niet lang meer voordat Roosendaal bevrijd wordt. Nispen wordt na zware gevechten als eerste bevrijd op 26 oktober 1944. Op 28 oktober volgt de bevrijding van Wouw en op 30 oktober volgt Roosendaal.
Na de oorlog is er tijd voor de wederopbouw. Philips start in 1947 een montageafdeling voor gloeilampen, tl-lampen en autolampen in een pand op de hoek van de Ludwigstraat en de Vughtstraat, waar vijftien meisjes werken. Het hoofdkantoor beslist al snel dat er een nieuwe fabriek moet komen voor de productie van tl-lampen. De fabriek wordt aan de Zwaanhoefstraat gebouwd. Steeds meer Roosendalers vinden er werk.

Bronnen:


Nederlandse militairen helpen Belgische vluchtelingen bij de grens,1914

 

 

 

 

 

De schutting waarop Belgische vluchtelingen hun naam en adres schrijven, 1914.

 

 

 

 

Belgische vluchtelingen komen aan op het station, 1914.

 

 

 

 

 

Slaapzaal van het Belgische vluchtelingenoord Java.

 

 

 

 

Belgische vluchtelingen wassen zich met emmers water op de Markt, 1914.

 

 

 

 

 

Vordering van paarden op de Turfberg, 1939.

 

 

 

 

 

Het bombardement op de Molenstraat in 1940, geschilderd door Piet Jongmans.

 

 

 

 

 

Kaart van de gebieden in Roosendaal die getroffen werden door het bombardement van mei 1940. (Dienst openbare Werken Roosendaal)

 

 

 

 

 

 

 

 

NSB-leider Anton Mussert op het bordes van het raadhuis, 1941.

 

 

 

 

 

 

 

De Kadebrug is door de Duitsers opgeblazen en de mensen wachten op een noodbrug, 1944. (Foto: F.H.M. Schütz, Roosendaal)

 

 

 

 

 

Roosendalers bedanken Britse militairen na de bevrijding. (Foto: Brenzo, Roosendaal)

 

 

 

 

 

 

Koningin Wilhelmina bezoekt Roosendaal. Hier komt ze met de auto aan op de Markt, 1945. (Foto: Jan Sturm, Roosendaal)

 

 

 

 

 

Reclame voor een Philipsradio.

 

 

 

 

 

De ballendrogerij van de firma Indiana, afdeling rubber, 1948.

 

 

 

 

Wil je meer foto's bekijken van de Eerste en de Tweede Wereldoorlog? Zoek dan in onze fotocollectie op de trefwoorden Eerste of Tweede Wereldoorlog of vluchtelingenhulp.

 

Tijd van televisie en computer (1950 tot nu)
Op 2 oktober 1951 om kwart over acht ’s avonds vindt de allereerste televisieuitzending vanuit de NTS-studio in Bussem plaats. De televisie heeft een grote invloed en verandert zelfs de indeling van de woonkamers van Nederlandse gezinnen. Was eerst de eettafel de centrale plek van het huis, later wordt het bankstel met daarvoor de televisie het belangrijkst.
In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 vindt de watersnoodramp plaats. Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland staan onder water en veel mensen verdrinken. In Roosendaal worden evacués opgevangen.
In de jaren zestig gaan mensen anders kijken naar seksualiteit. Er ontstaat een seksuele revolutie. Homoseksualiteit wordt steeds meer geaccepteerd en ook de vrouwenemancipatie neemt een grote sprong vooruit. Door de komst van de pil worden gezinnen kleiner. Het individu wordt belangrijker.
In 1980 doet koningin Juliana afstand van de troon op 71-jarige leeftijd. Ze wordt opgevolgd door Beatrix.
In de jaren negentig vindt een nieuw apparaat zijn weg de huiskamers in. Steeds meer mensen kunnen een computer betalen. Populaire computers zijn de Atari en de Commodore. In de jaren negentig volgt het wereld wijde web internet.

Roosendaal: De Ligafabriek verhuist in 1951 van Bergen op Zoom naar Roosendaal. In 1940 was dit al besloten, maar door de oorlog wordt de verhuizing uitgesteld. Bedrijven in Roosendaal protesteren tegen de komt van de Ligafabriek, omdat ze nu al moeite hebben om aan personeel te komen.
Na de gemeentelijke herindeling in 1997 worden de gemeente Roosendaal en Nispen en de gemeente Wouw samengevoegd. Roosendaal bestaat dan uit Roosendaal, Nispen, Wouw, Wouwse Plantage Heerle en Moerstraten. De gemeente krijgt een nieuw wapen en een nieuw logo.

Bronnen:

De Philipsfabriek in 1951.

 

 

 

 

Inpaksters van de Ligafabriek, 1953. (Foto: W. van Dijk, De Bilt)

 

 

 

 

In een noodhospitaal van de Philipsfabriek worden slachtoffers van de watersnoodramp opgevangen. (Foto: J.C. Bosch, Roosendaal)

 

 

 

 

 

De radio- en televisietoren tijdens de afbouw, 1956. (Foto: KLM Aerocarto, Lelystad)

 

 

 

 

 

 

 

 

Het gemeentewapen van Roosendaal, herzien in 2000. (Foto: A.J.M. Mol, Roosendaal)